Opowie\u015b\u0107, jak\u0105 \u201esnuj\u0105\u201d miasta europejskie, rozwija\u0107 si\u0119 b\u0119dzie nieprzerwanie od czas\u00f3w antyku greckiego, kiedy to pojawi\u0105 si\u0119 dwa zjawiska: plateia<\/em> i agora<\/em>. Na plac miejski patrze\u0107 nale\u017cy zatem jak na wytw\u00f3r typowy dla Europy, o ci\u0105g\u0142o\u015bci rozwoju nieznanej innym cywilizacjom, nawet je\u015bli dopracowa\u0142y si\u0119 one w r\u00f3\u017cnych okresach zbli\u017conych rozwi\u0105za\u0144. Jednak niepodwa\u017calnym wynalazc\u0105 placu b\u0119dzie Europa, kt\u00f3ra rozwinie jego form\u0119 architektoniczn\u0105 by w pewnym momencie wyeksportowa\u0107 j\u0105 poza stary kontynent, jak to mia\u0142o miejsce w okresie kolonialnym.<\/p>\n\n\n\n Plac, maj\u0105cy u swego zarania proste poszerzenie g\u0142\u00f3wnego traktu, jaki przebiega\u0142 przez greckie polis<\/em>, nabierze z czasem funkcji reprezentacyjnych i religijnych s\u0142u\u017c\u0105cych danej spo\u0142eczno\u015bci i uj\u0119ty zostanie w dekoracyjn\u0105 opraw\u0119. Od Grek\u00f3w jego ide\u0119 przejm\u0105 Rzymianie, dla kt\u00f3rych forum<\/em> b\u0119dzie kluczowym elementem my\u015blenia przestrzennego. Po upadku Imperium Rzymskiego rewitalizacja \u017cycia miejskiego nast\u0105pi w okolicach roku 900, kiedy liczne wczesno\u015bredniowieczne osady rozwija\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105 na dawnych antycznych strukturach, zachowuj\u0105c ich plan, schemat ulic, w ko\u0144cu forum<\/em> przeobra\u017cone w g\u0142\u00f3wny plac. To scenariusz typowy dla wybrze\u017ca Dalmacji, jak w przypadku miast Zadar i Pore\u010d.<\/p>\n\n\n\n Wykonane dronem fotografie miast \u015bredniowiecznych umo\u017cliwiaj\u0105 dostrze\u017cenie fundamentalnej opozycji mi\u0119dzy centrum a obrze\u017cem, poniewa\u017c miasta te zamkni\u0119te s\u0105 w pier\u015bcie\u0144 mur\u00f3w obronnych. Nieliczne, jak cho\u0107by portugalskie \u00d3bidos, ciesz\u0105 si\u0119 do dzi\u015b jego pe\u0142nym zachowaniem. Plac b\u0119dzie tu stanowi\u0107 otwart\u0105 przestrze\u0144, sw\u0105 obj\u0119to\u015bci\u0105 przeciwstawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 ciasnej siatce w\u0105skich, kr\u0119tych ulic. Nieodzownymi elementami \u201eumeblowania\u201d placu b\u0119d\u0105 katedra i fontanna. W du\u017cych o\u015brodkach mieszcz\u0105cej si\u0119 na placu fontannie rezerwuje si\u0119 czysto estetyczn\u0105 funkcj\u0119, zwi\u0105zan\u0105 z tradycyjnym rytua\u0142em. W przypadku ma\u0142ych miast, przypadnie jej r\u00f3wnie\u017c funkcja u\u017cytkowa.<\/p>\n\n\n\n Obecno\u015b\u0107 okalaj\u0105cych mur\u00f3w nios\u0142a ze sob\u0105 niezliczone konsekwencje dla miast ca\u0142ej Europy Zachodniej. W pierwszej kolejno\u015bci ustala\u0142a populacj\u0119, kiedy przez okres wielu wiek\u00f3w liczba ludno\u015bci zamieszkuj\u0105cej uj\u0119ty w mury obszar pozostawa\u0142a niezmienna. Gdy populacja ros\u0142a, preferowanym rozwi\u0105zaniem by\u0142o zak\u0142adanie nowych o\u015brodk\u00f3w a nie poszerzanie ju\u017c istniej\u0105cych. St\u0105d te\u017c \u015bredniowiecze, na tle innych epok, przoduje w kategorii zak\u0142adania nowych osad. Ich budow\u0119 niezmiennie rozpoczyna\u0107 b\u0119dzie wyznaczenie miejsca dla placu. Drug\u0105 istotn\u0105 konsekwencj\u0105 obecno\u015bci mur\u00f3w b\u0119dzie niezmienno\u015b\u0107 po\u0142o\u017cenia samego centrum, za\u015b ulokowanie placu b\u0119dzie bezpo\u015brednio od niego zale\u017cne. Znajdowa\u0107 si\u0119 on b\u0119dzie w miejscu najbardziej chronionym, do kt\u00f3rego wr\u00f3g dotrze najp\u00f3\u017aniej. Nast\u0119pny element to wjazd do miasta, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142o kilka zaledwie bram. Automatycznie wszystkie drogi wjazdu do miasta prowadzi\u0107 b\u0119d\u0105 na plac. Perspektywa z lotu ptaka unaocznia nam, \u017ce plac stanowi punkt ogniskowy uk\u0142adu miasta \u015bredniowiecznego. Mury wyznaczaj\u0105 w najbardziej przejrzysty spos\u00f3b relacj\u0119 opozycji pomi\u0119dzy centrum a peryferiami. St\u0105d te\u017c, kiedy na progu modernizacji dawne mury ulegn\u0105 likwidacji, miasta te konsekwentnie rozwija\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105 nie linearnie a koncentrycznie, przez dodanie sekwencji zabudowanego terenu do istniej\u0105cej ju\u017c struktury. To scenariusz jaskrawo czytelny w przypadku licznych europejskich miast. <\/p>\n\n\n\n Okres renesansu otrzymuje w spadku miasta \u015bredniowieczne. Odrzuca je i snuje wizje nowych, ulokowanych w zdefiniowanych ramach o\u015brodk\u00f3w miejskich. Jednak odrodzenie daje si\u0119 pozna\u0107 szczeg\u00f3lnie jako epoka, kt\u00f3ra nad lokacj\u0119 nowych o\u015brodk\u00f3w, przedk\u0142ada kreacj\u0119 wyimaginowanych, utopijnych. Teoria przeradza si\u0119 w praktyk\u0119 jako konsekwencja katastrof i kl\u0119sk \u017cywio\u0142owych. W roku 1561 pot\u0119\u017cny po\u017car trawi w ca\u0142o\u015bci centrum miasta Valladolid. Z perspektywy \u00f3wczesnych urbanist\u00f3w kl\u0119ska, kt\u00f3ra spada na miasto, jawi si\u0119 jako swoiste b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Na opustosza\u0142ym po wielkim po\u017carze terenie wzniesiony zostaje Plaza Mayor, b\u0119d\u0105cy do dzi\u015b jednym z najwi\u0119kszych plac\u00f3w Hiszpanii. To pierwszy regularny plac kontynentu, szkoda \u017ce dzi\u015b niesprawiedliwie niedoceniony. Jego symetria, czysto\u015b\u0107 planu przemawiaj\u0105 szczeg\u00f3lnie przy zastosowaniu perspektywy z lotu ptaka. Urbanistyczno-architektoniczna matryca, jak\u0105 stanowi Valladolid, zapo\u017cyczona zostaje przez kolejne o\u015brodki, osi\u0105gaj\u0105c pe\u0142ni\u0119 w doskona\u0142ych proporcjach Plaza Mayor w Salamance, jednym z najpi\u0119kniejszych plac\u00f3w \u015bwiata. Dopiero wykonana z lotu ptaka fotografia ods\u0142ania r\u0105bek tajemnicy idealnych proporcji za\u0142o\u017cenia: jego plan to nie kwadrat tylko trapez. Ta niedostrzegalna z pozycji zwyk\u0142ego przechodnia subtelno\u015b\u0107, umo\u017cliwia iluzj\u0119 optyczn\u0105 i daje efekt pog\u0142\u0119bienia perspektywy w relatywnie ma\u0142ej przestrzeni, jak\u0105 architekt mia\u0142 do dyspozycji.<\/p>\n\n\n\n Z nastaniem XVI wieku powraca rola fortyfikacji miejskich, tym razem jednak rozumianych w zgo\u0142a inny spos\u00f3b. Wizjoner architekt-artysta powoli przekazuje misj\u0119 projektowania miasta praktykowi architektowi-in\u017cynierowi. Fundamentaln\u0105 rol\u0119 przyjdzie tu odegra\u0107 francuskiemu architektowi o nazwisku Vauban. Zaproponowana przez niego my\u015bl obronna zak\u0142ada sta\u0142e stacjonowanie kontyngentu wojskowego w \u015brodku fortyfikacji. Jak grzyby po deszczu wyrastaj\u0105 w Europe forty na planie gwiazdy: od Naarden i Bourtange w Holandii, przez Alameid\u0119 w Portugalii, ko\u0144cz\u0105c na Alba Iulii w Rumunii. To wojskowe miasta o idealnej geometrycznej strukturze, kt\u00f3rych proste, r\u00f3wne ulice prowadz\u0105 do po\u0142o\u017conych centralnie przestronnych plac\u00f3w. Obserwowane z do\u0142u nie pozwalaj\u0105 na zrozumienie swej obmy\u015blanej w ka\u017cdym calu struktury, kt\u00f3rej mo\u017cna tylko si\u0119 domy\u015bla\u0107, tym bardziej, \u017ce ich architektur\u0119 cechuje raczej surowy charakter. Nale\u017c\u0105 jednak do najwdzi\u0119czniejszych urbanistycznych modeli portretowanych z g\u00f3ry: wygl\u0105daj\u0105 niczym gwiazdy, kt\u00f3re wyl\u0105dowa\u0142y na powierzchni ziemi. W ich przypadku mamy do czynienia z najdobitniej zobrazowan\u0105 funkcj\u0105 placu jako przestrzeni centralnej.<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105wszy od po\u0142owy XVIII wieku, a szczeg\u00f3lnie w wieku XIX miasta przechodz\u0105 transformacj\u0119, kt\u00f3ra odzwierciedla\u0107 b\u0119dzie rewolucje naukowe, polityczne i w zakresie obronno\u015bci. Z biegiem czasu si\u0142a autarkii miast s\u0142abnie a\u017c zga\u015bnie kompletnie, otwieraj\u0105c rozdzia\u0142 scentralizowanych rz\u0105d\u00f3w autokratycznych. Monarchowie wprowadzaj\u0105 wojsko do miast, to za\u015b wymaga prostych, przestrzennych arterii. Umo\u017cliwiaj\u0105 one nie tylko szybkie i precyzyjne manewry wojskowe, ale pozwalaj\u0105 na organizacj\u0119 pysznych, reprezentacyjnych parad. Arystokracja opuszcza po\u0142o\u017cone z dala od miast siedziby i przenosi si\u0119 bli\u017cej centr\u00f3w rz\u0105dowych, powstaj\u0105 rezydencje miejskie, kt\u00f3re z czasem stan\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnymi jej siedzibami. W tym samym czasie liczne maj\u0119tne rodziny wykazuj\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 trosk\u0119 o to, jak ma wygl\u0105da\u0107 miasto. Ulega ono radykalnemu przeobra\u017ceniu, podobnie jak rola placu oraz jego relacja z pozosta\u0142\u0105 przestrzeni\u0105. <\/p>\n\n\n\n O ile miasta \u015bredniowieczne odzwierciedla\u0142y potrzeby ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci, o tyle miasta nowo\u017cytne poddane zostan\u0105 zmianom, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0107 b\u0119d\u0105 gustom wybranej grupy: arystokracji. Powstaj\u0105 otwieraj\u0105ce perspektyw\u0119 proste bulwary, kt\u00f3re pozwol\u0105 oku na obj\u0119cie szerokiej przestrzeni, nie jak do tej pory, zaledwie do \u201epierwszego zakr\u0119tu\u201d. St\u0105d dzieli nas ju\u017c tylko krok od teorii vista<\/em>. Nieznana antykowi vista<\/em> zak\u0142ada wysoce z\u0142o\u017con\u0105 koncepcj\u0119 urbanistyczn\u0105: zabytki i pomniki podziwiane maj\u0105 by\u0107 nie tylko z bliska, ale i z dystansu, funkcjonuj\u0105c jako dostrzegalne z przeciwleg\u0142ego ko\u0144ca bulwaru dominanty urbanistyczne. To, co wcze\u015bniej funkcjonowa\u0142o na zasadzie przypadku, poddane zostaje wnikliwym studiom. \u0141uki triumfalne, kolumny memoratywne, rozbudowane grupy pomnikowe obmy\u015blane zostaj\u0105 w taki spos\u00f3b, by \u201edzia\u0142a\u0107\u201d ze znacznej odleg\u0142o\u015bci. Logiczn\u0105 konsekwencj\u0105 tak rozumianych plac\u00f3w b\u0119dzie ich po\u0142\u0105czenie prostymi, reprezentacyjnymi osiami. Za egzemplifikacj\u0119 powy\u017cszej koncepcji niech pos\u0142u\u017cy nam przebudowana po trz\u0119sieniu ziemi z 1 listopada 1755 Lizbona, dzie\u0142o Markiza de Pombala. Lizbo\u0144skie place tworz\u0105 wspania\u0142y teatralny system: place Comer\u021bului de Rosio, Rosio de Figueira, Martim Moniz \u0219i de Restauradores, Restauradores de Pra\u00e7a do Marqu\u00eas de Pombal wype\u0142nione zostaj\u0105 okaza\u0142ymi pomnikami. <\/p>\n\n\n\n Jednak by w pe\u0142ni odczu\u0107 byt placu, trzeba jeszcze czego\u015b, poza samymi budynkami. Miasta to amalgamat ludzi i budynk\u00f3w, za\u015b relacja pomi\u0119dzy nimi nie jest tak prosta, jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107 na pierwszy rzut oka. Ludzie wznosz\u0105 budynki, natomiast spos\u00f3b w jaki dana spo\u0142eczno\u015b\u0107 wpisuje w przestrze\u0144 swoj\u0105 opowie\u015b\u0107, religi\u0119, r\u00f3\u017cnorakie mitologie, w ko\u0144cu konkretne, dyktowane przez \u017cycie codzienne potrzeby, nie jest i dzi\u015b w pe\u0142ni jasny. Niezliczone sk\u0142adowe tego procesu umykaj\u0105 opisowi i prawdopodobnie nie dadz\u0105 si\u0119 w pe\u0142ni opisa\u0107 nigdy. Plac to jego architektura i jednocze\u015bnie \u201eco\u015b\u201d wi\u0119cej ni\u017c ona. To przesz\u0142o\u015b\u0107 danej spo\u0142eczno\u015bci, zawarta w systemie symboli dostrzegalne \u2013 niewidoczne<\/em>, stanowi unikalny budulec i spoiwo ka\u017cdego placu.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" C\u0103t\u0103lin\u00a0D. CONSTANTIN W przypadku miast kontynentu europejskiego plac stanowi\u0107 b\u0119dzie niezmiennie ich najwa\u017cniejszy punkt. Tu zbiegaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wne arterie, tu ulokowano reprezentacyjne budowle i pomniki.\u00a0Plac w mie\u015bcie europejskim jawi si\u0119 jako swoiste \u201epodsumowanie\u201d – historyczne, architektoniczne, kulturowe i spo\u0142eczne. Na placu staj\u0105 si\u0119 wyra\u017ane, nierzadko jednocze\u015bnie, wszystkie warstwy spo\u0142ecznego \u017cycia ludzkiego. Obserwowany z tej perspektywy … Continue reading PLAC. SYMBOLICZNA PRZESTRZE\u0143 MIASTA<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2253,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[155],"tags":[149,145,151,148,147,152,153,154,146,150],"class_list":["post-893","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-project","tag-az","tag-en","tag-es","tag-ge","tag-gr","tag-it","tag-pl","tag-pt","tag-ro","tag-tr"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"pl","enabled_languages":["en","tr","ro","es","it","gr","az","pl","ge","pt"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ro":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"it":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"az":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ge":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=893"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/893\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2253"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.intothesquare.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"Pore\u010d,](\"https:\/\/www.intothesquare.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Porec1.jpg\")
![\"\u00d3bidos,](\"https:\/\/www.intothesquare.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Obidos2-1024x489.jpg\")
![\"Valladolid,](\"https:\/\/www.intothesquare.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Valladolid-Spania.jpg\")
![\"Salamanka,](\"https:\/\/www.intothesquare.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Salamanca-1024x768.jpg\")
![\"Naarden,](\"https:\/\/www.intothesquare.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Naarden2-734x1024.jpg\")
![\"Lizbona,](\"https:\/\/www.intothesquare.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Panorama-Lisabona-1024x494.jpg\")